Wie telt er mee: de poorten van Sneek!

Landpoorten

In de muur werden, ter hoogte van de twee landwegen van en naar de stad, rond 1490 zowel de Noorderpoort (richting Bolsward) als de Oosterpoort (richting Leeuwarden) gebouwd. Op oude prenten en landkaarten is te zien dat dit flinke stenen bouwwerken waren. Ze werden ook als verdedigingstoren gebruikt; zo stonden er kanonnen. Gaandeweg de eeuwen werd het nut en de noodzaak van deze poortgebouwen echter steeds minder belangrijk en was het niet meer nodig om de stad te kunnen afsluiten. Zo werd het onderhoud in verhouding te kostbaar. Rond 1842/1843 zijn beide poortgebouwen dan ook gesloopt.

Hoewel deze twee landpoorten in hun beginjaren de enige toegangen over land waren (wat te zien is op de eerste bekende kaart uit 1560), zijn er gaandeweg de jaren wel nieuwe landwegen bijgekomen. Op een kaart uit 1616 is een ophaalbrug richting de huidige Lemmerweg te zien, inclusief een poort(je) vrij direct naast de Waterpoort. Op een kaart uit 1664 is er nog een ophaalbrug te zien (zonder poort) ter plaatse van de huidige Wilhelminabrug.

Het mag duidelijk zijn dat de vermelding van in totaal twee landpoorten van Sneek in die zin een momentopname van de situatie in de 16de eeuw betreft. Vanaf de 17de eeuw is er sprake van meer dan twee toegangen via het land. Maar als je het hebt over landpoorten van enig statuur, oftewel met een poortgebouw, dan gaat het over de imposante Noorderpoort en Oosterpoort. De keuze om alleen deze twee vroegere landpoorten te vermelden en niet de andere landtoegangen is dan wel te begrijpen.

Waterpoort of waterpoorten?

En hoe zit het dan met de waterpoorten? Iedereen kent de beroemde Waterpoort van Sneek wel, maar die is ‘pas’ in 1613 gebouwd en was toen al meer een sierpoort dan een verdedigingspoort. Het was in ieder geval wel een toegangspoort van enige omvang en grandeur. Dat kun je echter niet zeggen van de andere toegangspoorten via het water die Sneek rijk was. Deze poorten waren namelijk niet meer dan stenen doorgangen in de sinds de tweede helft van de 16e eeuw ommuurde stad. Deze doorgangen werden pijpen genoemd, en hier kon een bootje met gestreken mast onderdoor varen.

Deze pijpen lagen daar waar de stadsgracht en de binnengrachten met elkaar in verbinding stonden. En ter plaatse van de huidige Waterpoort van Sneek lag voor 1613 ook gewoon een pijp. Het water voor de Waterpoort (de Kolk) was echter wel de belangrijkste watertoegang tot de stad, inclusief een buitenhaven. Dat hier dus een poort met eenzelfde grandeur als de beide landpoorten werd gebouwd, is wel te begrijpen. Ook al is formeel de definitie van poort: een doorgang naar een omheinde ruimte, vind ik het wel wat ver gaan om de pijpen en de huidige Waterpoort dezelfde status ‘waterpoort’ te geven.

Geschiedenis herschrijven?

Vroeger waren er meerdere toegangen via het land en via het water. Een toegang via een ophaalbrug of een pijp is echter wel wat anders dan een toegang via een stenen poortgebouw dat de belangrijkheid van de stad Sneek verbeeldde. Daarom zouden we de geschiedenis van Sneek aangaande de poorten kunnen herschrijven, door te stellen dat Sneek in vroegere tijden twee landpoorten en één waterpoort had, naast meerdere andere ‘ingangen’ over land en water.

Op bijgaande stadsplattegrond van Sneek uit 1664 (Schotanuskaart) zijn alle toegangen via land en water uitgelicht. Zo kun je zelf beoordelen of je het herschrijven van de geschiedenis terecht vindt.

Ben je geïnteresseerd in de oude kaarten van Sneek; deze zijn te vinden op de digitale beeldbank van het Fries Scheepvaart Museum in Sneek via www.friesscheepvaartmuseum.nl