Contact

De Helm van Grutte Pier: it kin net?

Column gemeentearcheoloog Yvonne Boonstra

Het is inmiddels alweer een tijdje geleden dat hij overleed. Vandaag 500 jaar geleden om precies te zijn, dus daar mogen we best wel even stil bij staan. Even voor de wat minder Fries geobsedeerde lezer onder ons: Grutte Pier was een Friese verzetsstrijder, die samen met Karel van Gelre streed tegen de Habsburgse keizer Karel V. Volgens het verhaal werd deze kolossale Pier Gerlofs Donia legeraanvoerder van een groep Friese boeren en huurlingen. Hij kwam tot deze carrièreswitch, doordat in 1515 zijn boerderij in Kimswerd werd verbrand door Hollandse huurlingen. Hierbij werden zijn vrouw en kinderen vermoord. Hoewel Pier Gelre steunde, was hij in de eerste plaats Fries. De legendarische uitspraak: “Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries” zou door Grutte Pier bedacht zijn om Hollanders van echte Friezen te onderscheiden. Om ze vervolgens definitief op te kunnen ruimen. Of hij dan een held was of een terrorist zijn de meningen over verdeeld, zoals de meningen momenteel behoorlijk verdeeld zijn over onze historische legeraanvoerders. In het huidige klimaat kan beroemd vrij snel omslaan naar berucht. De diverse omgetrokken beelden wereldwijd vormen hier stille getuigen van.

Maar even terug nu naar ons topstuk. Ik vroeg de conservator van het Nationaal Militair Museum of hij naar de Helm wilde kijken. Hoewel sinds mensenheugenis in bezit van de (voormalige) gemeente Sneek, kon ik er verder weinig over vertellen, afgezien van dat het de Helm van Grutte Pier is. Ik wilde dus graag meer informatie over dit topstuk in onze gemeentelijke verzameling, een bewijs van echtheid. Zodat ik er een leuk stuk over kon gaan schrijven. Dat plan viel in duigen toen ik zijn oordeel mocht aanhoren. Hij was zelf mateloos enthousiast over de Helm. Het was een zogenaamde Friese belegeringsstormhoed en zeer bijzonder omdat er weinig van zijn overgeleverd. Later zijn er vermoedelijk nog aanpassingen gedaan aan de Helm. Er volgde een zeer interessante toelichting over hoe men destijds vocht.

Erg boeiend dacht ik nog, maar ik zat echt in de Kunst en kitsch modus. Alleen mijn focus was op datering en niet op waarde. En daar kwam die uitsmijter, de Helm is te dateren in 1630-1640 en dus niet van Grutte Pier. Hij stierf immers in 1520 en was dus toen al zo dood als een pier. De Helm is vermoedelijk aan hem toegeschreven vanwege het grote formaat en het gewicht. Voor belegeringshelmen is dit echter gebruikelijk. Mijn wereld stond even stil, dit had ik niet willen weten. Wat moet ik hiermee als erfgoedprofessional, weten dat je een leugen etaleert. Wat mij toen vooral verbaasde, was de reactie van een dame uit Kimswerd: “Het gaat er toch niet om of het volgens de wapenspecialist nu wel of niet zijn Helm kan zijn. Dit is gewoon de Helm van Grutte Pier. De Helm kan nog steeds het verhaal blijven vertellen”.

Dit past echt in het huidige tijdsbeeld hoe wij omgaan met erfgoed. Erfgoedwaarden veranderen namelijk door de tijd heen, hebben meerdere dimensies. Iedere generatie legt zijn eigen accenten. Tegenwoordig is de beleving enorm belangrijk. Kunstwerken en objecten spreken minder voor zich, maar vormen steeds meer een kapstok waar je verhalen aan kan ophangen. In deze kwestie is duidelijk het opgehangen verhaal van de volksheld belangrijker dan de historische echtheid, het kloppen van de datering van de Helm. Hier kan misschien wel de vergelijking worden getrokken met een relikwie. Op basis van die massa’s vingerkootjes in verhouding tot wat handenvol heiligen, rijst het vermoeden dat sommige heiligen wel 100-vingerig zijn geweest. Met al die splinters van het kruis van Jezus Christus zou men een Ark van Noach kunnen bouwen. We weten heus wel dat al die objecten niet allemaal historisch echt kunnen zijn, maar is dat erg? Ze vertellen een verhaal en vormen een directe verbinding met de personen, gewoonweg omdat we er in wensen te geloven.

Het jaren-, zo mogelijk eeuwen-,lange geloof in de echtheid van de Helm zijnde de ware Helm van Grutte Pier heeft inmiddels een extra laag gecreëerd. Zo mogelijk is hij wel langer de Helm van Grutte Pier geweest in de beleving van mensen dan dat hij dat niet was. De Helm heeft een extra dimensie gekregen, die naar mijn mening een onuitwisbaar onderdeel vormt van de geschiedenis en identiteit en daarmee de echtheid van de Helm. Het mag duidelijk zijn dat de mening van een expert absoluut belangrijk is om iets zinnigs te kunnen zeggen over de waardering en historische echtheid van erfgoed. Maar uit dit voorbeeld blijkt ook duidelijk dat de gemeenschap zelf ook mee wenst te bepalen wat erfgoed is.

Daarom stel ik als erfgoedprofessional, als verbinder en doorvertaler van al die belangen: de Helm van Grutte Pier blijft de Helm van Grutte Pier, it kin wol (maar wel met een eerlijke opmerking daarover natuurlijk in de beschrijving als de helm wordt tentoongesteld)!