De toekomst van onze begraafplaatsen

Gepubliceerd op vrijdag 4 juli 2025 in Cultureel Erfgoed.

Tijdens een inspirerende bijeenkomst in de kerk van Schettens deelde landelijk specialist Wim van Oort zijn visie op de toekomst van onze begraafplaatsen. Hoe kunnen deze bijzondere, vaak historische plekken met hun tijd meegaan, zonder hun waarde en betekenis te verliezen?

Begraafplaatsen in Súdwest-Fryslân

De gemeente Súdwest-Fryslân is best bijzonder met meer dan honderd begraafplaatsen. In bijna elke kern is er wel een begraafplaats te vinden. Vaak zijn dit kerkelijke begraafplaatsen. Dan zijn er nog veertien gemeentelijke begraafplaatsen, waarvan er dertien nog in gebruik zijn, en een aantal joodse begraafplaatsen.

Het beheren van een begraafplaats wordt lastiger. Steeds meer mensen kiezen voor crematie in plaats van begraven. Hoe zorgen we ervoor dat begraafplaatsen een waardevolle plek in de gemeenschap blijven en niet langzaam verdwijnen?

Van rustplaats naar ontmoetingsplek

De manier waarop we afscheid nemen verandert. Mensen hebben andere wensen dan vroeger. Daarom is het belangrijk dat beheerders van begraafplaatsen inspelen op nieuwe ontwikkelingen. Door duurzame en vernieuwende ideeën toe te passen kunnen begraafplaatsen niet alleen hun oude functie behouden, maar ook een bredere rol krijgen in de gemeenschap.

Tijdens de bijeenkomst in de kerk van Schettens sprak Wim van Oort over deze ontwikkelingen. Volgens hem ligt de sleutel in goed luisteren en inspelen op nieuwe ideeën. Door aandacht te besteden aan veranderende herdenkwensen en mogelijkheden kunnen begraafplaatsen een waardevolle plek blijven voor herdenking en afscheid.

Toekomstbestendig beheer van begraafplaatsen

Volgens Van Oort zal de toekomstige begraafplaats steeds vaker bestaan uit grasgraven, bloemgraven of boomgraven. De stenen grafbedekking verdwijnt geleidelijk. Ook is het zichtbaar maken van begraafplaatsen via digitale platforms zoals YouTube een trend.

Van Oort: “Beheerders van begraafplaatsen, zoals gemeenten en kerken, staan voor de uitdaging om meer inkomsten te genereren. Het onder de aandacht brengen van begraafmogelijkheden klinkt misschien ongebruikelijk, maar kan juist een waardevolle manier zijn om mensen bewuster te maken van de mogelijkheden. Daarnaast biedt het ook kansen om eventueel extra financiële middelen te werven. Dit kan bijvoorbeeld met het ontwikkelen van folders, websites, video’s, nieuwsbrieven en open dagen. Ook activiteiten als luisterwandelingen langs graven van bekende personen kunnen de aandacht op een begraafplaats vestigen.”

Een andere tip van Van Oort is het inzetten van vrijwilligers. Zij kunnen bijvoorbeeld bezoekers verwelkomen met een kop koffie of thee. Het is ook waardevol scholen bij de begraafplaats te betrekken: laat kinderen ontdekken wie er in hun dorp of stad begraven liggen. Zo ontstaat bewustwording én betrokkenheid.

Bredere functie begraafplaats

Tegelijkertijd kan er worden gekeken naar een bredere functie voor begraafplaatsen. Denk aan het organiseren van herdenkingsactiviteiten, zoals lichtjesavonden, en als groene rustplaats waar mensen kunnen wandelen en reflecteren. Ook de mogelijkheid voor het uitzetten van as of het organiseren van natuuractiviteiten zorgt voor een veelzijdiger gebruik van een begraafplaats.

Natuurbegraafplaatsen

Volgens Wim van Oort winnen natuurbegraafplaatsen, vooral in het oosten van Nederland, aan populariteit. In onze eigen provincie hebben we in Sondel natuurbegraafplaats Bremer Wildernis. Op natuurbegraafplaatsen worden overledenen begraven in een natuurlijke omgeving, zonder traditionele (stenen) grafbedekking. Vaak wordt gekozen voor gras, een boom, boomschijf of zwerfkei als grafmarkering. Eén van de redenen om voor een natuurgraf te kiezen is het ontbreken van onderhoudsverplichtingen voor nabestaanden. Bovendien kun je vooraf een plek reserveren en betalen, waardoor het grafrecht direct ingaat.

Nieuwe inrichtingsmogelijkheden

Niet elke gemeente of kerk heeft de ruimte om een natuurbegraafplaats te maken, maar er zijn wel mogelijkheden om delen van een begraafplaats een natuurlijkere uitstraling te geven. Dit kan onder andere door bepaalde delen in te richten als een park of door bloemrijke velden te maken. Om graven te kunnen vinden, kunnen in plaats van traditionele grafnummers gps-coördinaten gebruikt worden. Daarnaast kunnen naamplaatjes op een centrale zuil worden geplaatst.

Van Oort: “Overal is wel een vrij hoekje of een ruimte tussen een bestaande struikenrij op een begraafplaats om wat meer natuur te creëren. Je kunt ook een deel van het kerkhof een parkachtige uitstraling geven of een veldje of akker in de buurt hiervoor inrichten.”

Hoewel Súdwest-Fryslân geen eigen natuurbegraafplaats heeft, zijn er initiatieven om de gemeentelijke begraafplaatsen natuurlijker en aantrekkelijker te maken. Zo zijn er op de begraafplaatsen in IJlst en Bolsward pluktuinen met bijenhotels aangelegd. Bezoekers kunnen bloemen plukken en de pluktuin draagt bij aan de biodiversiteit.

Duurzaamheid en Innovatie

De Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB) stimuleert een duurzamer beheer van begraafplaatsen. Dit kan bijvoorbeeld door meer bloemen en struiken te planten die goed zijn voor insecten en vogels. Stenen grafbedekking kan vervangen worden voor natuurlijke alternatieven, zoals gras of bloemen. Daarnaast kunnen oude grafstenen hergebruikt worden voor paden of muurtjes.
Het is belangrijk om duurzame keuzes goed toe te lichten en er begrip voor te creëren. Leg bijvoorbeeld uit waarom minder vaak maaien en het opstapelen van oud hout bijdragen aan natuurbehoud.