Het bouwhistorisch detail

Het bouwhistorisch detail - Balkenplafond

Gepubliceerd op in Cultureel Erfgoed.

In onze gemeente staat een grote diversiteit aan oude panden. Maar hoe oud zijn ze eigenlijk? In Het Detail laten we aan de hand van een balkenplafond zien uit welke eeuw dit stamt.

In vorige Details is verteld over sleutelstukken, consoles en telmerken die onder, of op, een houten balkenplafond iets vertellen over de bouwperiode. Maar het balkenplafond zelf verraadt ook in welke periode deze is geplaatst.

tekening historie balkenplafond
Schematische weergave van balken door de eeuwen heen

Tot en met de 17e eeuw

In de 17e eeuw en daarvoor bestonden de balkenplafonds uit boomstammen die recht of kantig waren gemaakt. De ronde stammen werden eerst met handzagen in rechthoekige balken gezaagd (veelal in de verhouding 2:3 tot 1:2) en daarna werden ze met bijlen en schaven vlakker gemaakt. Doordat het handwerk is, zie je op deze balken ook nog wel eens de slagen (hakbewegingen) waarmee de timmerman de balk heeft bewerkt. Wat nog veel typerender is voor deze balken is dat ze meestal niet helemaal rechthoekig zijn. Vaak zit er in de lengterichting nog een ronde hoek aan, de oorspronkelijke buitenkant van de boomstam; de zogenaamde welkant.  

18e eeuw

Architectuur werd tegen het einde van de 17e eeuw en zeker in de 18e eeuw steeds belangrijker en dat zie je ook aan de afwerking van de balkenlagen. Deze werden steeds netter en ook steeds gladder afgewerkt. De slagen van de timmerman zie je niet meer terug en de welkant verdwijnt ook van de balken. De balken zijn nu echt rechthoekig en ze krijgen ook een versiering aan de onderzijde in de vorm van een kwart rondje. Hiervoor werden speciale schaven en beitels gebruikt.

balkenplafond zeventiende eeuw
Zeventiende eeuwse balken (Sneek)
balkenplafond achttiende eeuw
Achttiende eeuwse balk (Makkum)

19e eeuw

In de 19e eeuw werden de balken wat minder zwaar (en groot) en veranderde de verhouding meer richting de 1:2. De kwartronde versiering onderaan de balk blijft nog lang in gebruik, maar tegen het einde van deze eeuw krijgt ook deze versiering meer de verhouding 1:2. Ook dit werd handmatig met speciale schaven en beitels uitgevoerd.

balkenplafond negentiende eeuw
Negentiende eeuwse balken (Bolsward)

20e eeuw

In de 20e eeuw zien we de houten balkenplafonds steeds minder vaak terug in het interieur. Er wordt steeds vaker afgewerkt met zachtboard of er worden betonvloeren geplaatst. Daar waar de balken in de plafonds nog wel zichtbaar zijn, met name in de plafonds uit het begin van de 20e eeuw, zijn ze steeds kleiner van formaat. Een versiering is ook niet meer de standaard.

Natuurlijk is het niet zo dat er bij het wisselen van de eeuw, ook ineens een ander soort balk werd toegepast. Dat is iets dat met de jaren langzaam overgaat van de ene naar de andere vorm. Ook daaraan kun je zien of het een balk is die vroeg in die eeuw is toegepast of juist veel later.

Dit artikel is onderdeel van de Nieuwsbrief Cultureel Erfgoed. Wil je op de hoogte van het laatste Cultureel Erfgoed nieuws blijven? Meld je aan voor de Nieuwsbrief Cultureel Erfgoed. Deze verschijnt 2x per jaar.

Zie ook